وقتی کشت پرآببر، هم منابع زیرزمینی را تهدید میکند و هم کیفیت زندگی و گردشگری را نشانه میرود
افزایش محسوس پشهها و حشرات مزاحم در بخشهایی از شهر صحنه، بیستون و مناطق پیرامونی، به گلایهای جدی میان شهروندان، کسبه، مسافران و فعالان حوزه گردشگری تبدیل شده است؛ گلایهای که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک مشکل فصلی یا طبیعی دانست.
در روزهایی که گرمای هوا، رطوبت و آبهای راکد زمینه مناسبی برای تکثیر حشرات فراهم میکند، شهروندان از افزایش آزاردهنده پشهها، کاهش آسایش عمومی، اختلال در فعالیت واحدهای پذیرایی و نگرانی درباره سلامت خانوادهها سخن میگویند. این وضعیت، بهویژه در محدودههای نزدیک به مزارع، کانالهای آب، آبگیرهای فاقد مدیریت و شالیزارهای ایجادشده در اطراف شهرها، نیازمند بررسی فوری و علمی است.
با این حال، باید با دقت تأکید کرد که ارتباط قطعی میان افزایش پشهها و کشت برنج در منطقه، پیش از اعلام نظر رسمی کارشناسان بهداشت محیط، جهاد کشاورزی و محیطزیست، نیازمند نمونهبرداری و بررسی میدانی است. اما حتی بدون اثبات نهایی این رابطه، وجود آبهای راکد، زهکشهای نامناسب و زمینهای مرطوب، بهطور طبیعی میتواند شرایط مساعدی برای رشد و تکثیر برخی حشرات ایجاد کند
شالیزار در سرزمین کمآب؛ یک تصمیم پرهزینه
موضوع نگرانکنندهتر آن است که صحنه، بیستون و دشتهای پیرامونی، خود با بحران افت منابع آب زیرزمینی روبهرو هستند. در چنین شرایطی، توسعه یا تداوم کشت برنج—که از محصولات پرمصرف آبی به شمار میرود—نهتنها فشار بیشتری بر سفرههای زیرزمینی وارد میکند، بلکه میتواند آینده کشاورزی، شرب و زیستپذیری منطقه را نیز با مخاطره مواجه سازد.
کشت برنج در مناطق ممنوعه، اگر از مسیر مجوزهای قانونی و ارزیابی منابع آب عبور نکرده باشد، صرفاً یک تخلف کشاورزی نیست؛ بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت آبی، سلامت عمومی، محیطزیست و منافع نسلهای آینده است.
در شرایطی که بسیاری از چاهها با افت دبی مواجهاند و کاهش بارندگی، تغذیه سفرههای زیرزمینی را محدود کرده است، هر هکتار کشت پرآببر باید با حساسیت و نظارت بیشتری بررسی شود. نمیتوان اجازه داد منافع کوتاهمدت گروهی محدود، هزینهای بلندمدت بر دوش مردم منطقه تحمیل کند.
بحران پشه، فقط مسئله آسایش نیست
فراوانی حشرات مزاحم در مناطق شهری و گردشگری، پیامدهایی فراتر از آزار روزمره دارد. تداوم این وضعیت میتواند:
- کیفیت زندگی شهروندان را کاهش دهد؛
- فعالیت رستورانها، اقامتگاهها و مراکز پذیرایی را مختل کند؛
- تصویر گردشگری صحنه و بیستون را خدشهدار سازد؛
- موجب کاهش ماندگاری مسافران و رضایت گردشگران شود؛
- نگرانی عمومی درباره بیماریهای منتقله از حشرات را افزایش دهد؛
- و اعتماد مردم به نظام مدیریت شهری و بهداشت محیط را تضعیف کند.
بیستون، با ظرفیت تاریخی و گردشگری کمنظیر خود، نمیتواند در کنار جاذبههای جهانیاش با انبوهی از حشرات مزاحم و آبهای راکد شناخته شود. صحنه نیز با طبیعت، باغها و ظرفیتهای گردشگری خود، نیازمند مدیریت محیطی منسجم و پیشگیرانه است؛ نه واکنشهای مقطعی پس از اوجگیری نارضایتی مردم.
مخاطب این هشدار چه کسانی هستند؟
مسئولیت حل این مسئله متوجه یک دستگاه خاص نیست. فرمانداران صحنه و هرسین، بخشداران، شهرداران، دهیاران، شبکههای بهداشت و درمان، ادارات جهاد کشاورزی، آب منطقهای، محیطزیست و میراث فرهنگی، هرکدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند.
پرسش افکار عمومی این است:
- آیا محلهای اصلی تجمع و تکثیر پشهها شناسایی شدهاند؟
- آیا نمونهبرداری از آبهای راکد و بررسی حشرهشناسی انجام شده است؟
- آیا شالیزارهای موجود دارای مجوز هستند؟
- میزان آب مصرفی این اراضی از کدام منابع تأمین میشود؟
- آیا کشت برنج در این محدوده با وضعیت ممنوعیت یا محدودیت منابع آب مغایرت دارد؟
- برنامه شهرداریها و شبکه بهداشت برای کنترل فوری آفات چیست؟
- چرا اطلاعرسانی شفاف و مشترکی درباره منشأ مشکل به مردم ارائه نمیشود؟
سکوت یا پاسکاری میان دستگاهها، نهتنها مشکل را حل نمیکند، بلکه زمینه گسترش بیاعتمادی را فراهم میسازد.
راهکارهای فوری؛ از پایش تا سمپاشی هدفمند
برای کنترل عاجل وضعیت، مجموعهای از اقدامات هماهنگ ضروری است:
۱. تشکیل ستاد مشترک مدیریت بحران حشرات
فرمانداریها باید با حضور شهرداری، شبکه بهداشت، جهاد کشاورزی، آب منطقهای، محیطزیست و نمایندگان دهیاریها، کارگروهی فوری تشکیل دهند و نتیجه بررسیها را بهصورت شفاف به مردم اعلام کنند.
۲. شناسایی کانونهای تجمع آب
تمامی شالیزارها، کانالها، زهکشها، آبگیرها، جویهای رهاشده، فاضلابهای سطحی و نقاط دارای آب راکد باید با نقشه دقیق شناسایی و اولویتبندی شوند.
۳. سمپاشی هدفمند و تحت نظارت بهداشت
سمپاشی در صورت تأیید کارشناسان باید:
- بر اساس شناسایی نوع حشره انجام شود؛
- در کانونهای مشخص و نه بهصورت گسترده و بیهدف صورت گیرد؛
- با رعایت فاصله از منابع آب، مزارع، منازل و مراکز گردشگری انجام شود؛
- از سموم مورد تأیید وزارت بهداشت و سازمان حفظ نباتات استفاده کند؛
- و پیش از اجرا، زمان و محدوده آن به مردم اطلاعرسانی شود.
سمپاشی بیضابطه میتواند به سلامت مردم، زنبورها، پرندگان، آبزیان و محیطزیست آسیب بزند و نباید جایگزین مدیریت اصولی آبهای راکد شود.
۴. استفاده از روشهای زیستی و حذف آبهای راکد
در کنار سمپاشی، باید از روشهای کمخطرتر مانند لاروکشی هدفمند، استفاده کنترلشده از مواد زیستی مجاز، پاکسازی زهکشها، افزایش جریان آب و جلوگیری از ماندگاری آب در نقاط غیرضروری استفاده شود.
۵. برخورد قانونی با کشتهای غیرمجاز
در صورتی که کشت برنج در منطقه ممنوع باشد، دستگاههای مسئول باید بدون تبعیض و با رعایت حقوق قانونی کشاورزان، نسبت به توقف کشتهای غیرمجاز اقدام کنند. برخورد با تخلف نباید صرفاً به اقدامات نمایشی یا مقطعی محدود شود؛ بلکه باید از مرحله صدور مجوز، تأمین آب، حفر چاه و ادامه کشت، نظارت مستمر وجود داشته باشد.
۶. حمایت از تغییر الگوی کشت
برخورد قهری، بدون ارائه جایگزین اقتصادی، ممکن است مشکلات اجتماعی ایجاد کند. کشاورزان باید برای تغییر الگوی کشت، استفاده از محصولات کمآببر، روشهای نوین آبیاری و دریافت تسهیلات فنی و مالی حمایت شوند.
۷. انتشار گزارش عمومی
مردم حق دارند بدانند منشأ این بحران چیست، چه تعداد کانون آلوده شناسایی شده، چه اقداماتی انجام گرفته و مسئول هر بخش کدام دستگاه است. انتشار گزارش هفتگی یا دستکم اطلاعیه رسمی مشترک میتواند از گسترش شایعات و نگرانیها جلوگیری کند.
فرصت زیادی برای آزمون و خطا باقی نمانده است
مسئله پشهها در صحنه و بیستون، اگرچه ممکن است در ظاهر یک مشکل فصلی به نظر برسد، اما در بطن خود نشانهای از ضعف در مدیریت آب، کشاورزی، بهداشت محیط و گردشگری است.
نمیتوان از یکسو درباره بحران آب زیرزمینی، فرونشست زمین و کاهش منابع سخن گفت و از سوی دیگر، در برابر توسعه کشتهای پرمصرف آب بیتفاوت ماند. همچنین نمیتوان از ظرفیت گردشگری بیستون و صحنه سخن گفت، اما نسبت به شرایط محیطی نامطلوب، آبهای راکد و نارضایتی مسافران بیاعتنا بود.
اکنون زمان آن است که فرمانداران، بخشداران و شهرداران منطقه، بهجای انتظار برای تشدید اعتراضها، اقدامی مشترک، فوری، علمی و قابل ارزیابی انجام دهند. مردم انتظار ندارند مشکل با یک سمپاشی نمایشی برای چند روز پنهان شود؛ آنان خواهان برنامهای هستند که هم پشهها را کنترل کند، هم آبهای راکد را سامان دهد و هم جلوی تداوم کشتهای پرآببر و غیرمجاز را بگیرد.
صحنه و بیستون نباید هزینه بیتصمیمی مدیریتی را با کاهش کیفیت زندگی، تهدید منابع آب و آسیب به گردشگری بپردازند.
دیدگاه